Косэвэ адыгэмэ ащыщэу Адыгэ Республикэм зыгъэзэжьыгъагъэу, ау рамыгъэсыгъэ Цэй Рэмэдан зыумысыхырэм джэуап аретыжьы.

2004 илъэсым мэкъуогъум и 26-рэм Адыгеим къик1и Тыркуем къэк1огъэгъэ делегацием хэтыгъ республикэ ык1и Краснодар краим имуфтиеу Емыж Нурбыйи. Ащ а мафэхэм агентствэу "Кавказым" зэдэгущы1эгъу дыри1агъ ык1и зэдэгущы1эгъур къыхиутыгъ. А хэутыгъэм Емыжым умысыгъэ гущы1эхэу къыщиш1ыгъэхэр джэуапынчъэу къэнэнхэу Цэир зэрэфэмыер ары ишъхьаусыгъур мы зэдэгущы1эгъум.

Цэй Рэмэдан Косэвэ къыщыхъугъ, Иорданием Амман дэт университетым идин факультет щэджэщтыгъэ хэгъэгоу къыздик1ыгъэм бырсырхэм зыкъызща1этым. Адыгэхэу Косэвэ щыпсэущтыгъэхэр Адыгэ Республикэм к1ожьнхоу аублагъ, Цэй Рэмэдани Иорданием ик1ыжьи ихэкоу Адыгеим 1998 илъэсым ыгъэзэжьыгъ. Зыдэк1ожьыгъэм ныбжьык1эхэм, нэ1асэ фэхъухэрэм ш1эныгъэу хэлъыр алъигъэ1эсынэу ригъэжьагъ. 

Цэй Рэмэдан и1офш1ак1э нахь хигъахъо къэс, ц1ыфмэ лъытэныгъэ нахь къыфаш1ы къэс, Дин Хасэмрэ ежьыррэ азыфагу зэпэуцожьынхэр нахь къитаджэхэ хъугъэ. Уахътэр ш1э къэс проблемэхэр нахьыбэ, нахь зэш1охыгъуае хъущтыгъэ, к1эухэу ащ фэхъугъэр Цэй Рэмэдан 1эк1ыб къэралыгъом зэрэрагъэк1ыжьыгъэр ары. 

А.К.: Кавказым укъинэншъыпкъэу бгъэзэжьыгъагъа? 

Ц.Р.: Адыгеир си апэрэ хэгъэгоу сыдигъок1и слъытэщтыгъэ сэ. Косэвэ сыкъыщыхъугъэми слъапсэ къызщежьагъэр, ар зыдэщы1эр Адыгеир ары, арышъ, ащ адрэ Косэвэ щыщхэм афэдэу сек1ужьыгъ. Тэ Косэвэ къик1ыжьыгъэхэмрэ адрэ хэкум къэзгъэхэжьыгъэ адыгэхэмрэ тикъэк1ожьык1эхэр зэтек1ых. Тэ Урысые - Адыгее - Югославие къэралыгъохэм язэзэгъыныгъэ ыпкъ къик1эу дгъэзэжьынэу хъугъэ. 

А.К.: Къэралыгъо зэзэгъыныгъэк1э бгъэзэжьыгъэу, сыдэущтэу 1эк1ыб уаш1ынэу хъугъа?

Ц. Р.: 1999 илъэсым сызэрэк1ожьыгъэм лъэпытэу сисын сыфитэу (вид на жительство) тхылъ къысатыгъ. 1изынэу ащк1э си1агъэр 2002 илъэсым нэсыщтыгъ. А п1алъэм ехъул1эу Урысыем сыриц1ыфэу тхылъ къысатынэу щытыгъэти, адрэ репатриантхэм афэдэу, къысатын фэе тхылъым зэпстэоу ищык1агъэхэр паспорт-визэ къулыкъоу Мыекъуапэ дэтым ч1эслъхьагъэх. Ау ахэмэ сак1эупч1э къэс, джыри Москва къэтых, а1озэ акъудыищтыгъэ нахь зыми зи къыси1ощтыгъэп. Джы къызнэсыгъэми ащк1э джэупыр щы1эп: сыд мыр къызхэк1ырэр - зы купым паспортхэр аратыгъ, адрэмэ ратырэп. 

Зэрамытыгъэмэ лажьэ апалъагъоми, ара1ожьырэп. 

А. К.: Диным узэрэпылъыгэм пая шъу1уа, паспортыр къызк1ыуамытыгъэр? 

Ц. Р.: Нахь гъэнэфагъэу къэс1он: 1998 илъэсыми сэ Адыгеим сык1уи мэзит1о сыкъэтыгъагъ. А лъэхъанэм Дин Хасэм хэтхэр дэгъудэдэу къыспэгъок1ыгъагъэх, тызэдэлэжьэныр ягопэшхо хъущтэуи а1огъагъ. Ет1ани гъэш1эгъоныр, сэ Дин Хасэм сыхэзыщагъэри, ащ хэтхэм нэ1уасэ сафэзыш1ыгъагъэри непэрэ муфтиеу Емыж Нурбый ары. Ау а лъэхъанэм ар 1энат1эм тесыгъэп. Илъэс зытеш1эу хэкум зысэгъэзэжьыпэми, садэлажьэзэ, къысэлъэ1ухи, Дин Хасэм ыц1эк1э телевидениемк1э сыкъагъэгущы1эгъагъ, уаазхэр къэстыгъагъэх. 

А. К.: Адэ сыда проблемэхэр, зэмызэгъыныгъэр къызхэк1ыгъэр? 

Ц.Р.: Дин Хасэм сыщылэжьэнэу зысэублэм, апэ дэдэ сыринэкъокъогъу фэдэу къыздезек1оу фежьэгъагъэр Мыекъопэ мэщытым и1имамэу Т1эшъу Нихъадэу Сирием къик1ыжьыгъэр ары. Шъыпкъэм тетэу къэсэ1о, а мэщытым сыри1имамыныр, 1энат1э зы1ыгъым ащк1э себэныныр сшъхьэ къихьэщтыгъэп. Ныбжьык1эхэм дерсэхэр адэсш1ыщтыгъ, с1шэрэ щы1эр адэзгощыщтыгъ. Ар аущтэу 1оф зэрэсш1агъэ т1эк1ур - хэбзэнчъэр хэлъэу, шъэфыр дыри1оу агъэлъэгъуагъ. А1уагъ-къа1ожьыгъэм хахьэхи, нэпц1ыр агъэбэгъуагъ. 

А.К.: Адыгеим имуфтиеу Емыж Нурбый о уибзэджэш1агъэхэр къизы1отык1ырэ тхыгъэр зэхигъэуцуагъэу ары. Ар о сыдэущтэу къып1эк1эхьанэу хъугъагъа? 

Ц. Р.: Адыгеим сызэрисыщт уахътэм сфыхагъэхъонэу сызык1элъэ1ум, стхыгъэр къызэк1агъэк1ожьыгъ. Паспортхэм адэлажьэрэ 1офыш1эм къыси1уагъ ФСБ-мрэ Дин Хасэмрэ сипсэук1э мыхъун горэхэр хэлъ фэдэу, ар къэзыушыхьатырэ тхыгъэхэр а1эк1элъ фэдэу. Ау а 1офыш1эм тхыгъэу зыфи1уагъэр и1агъэми, къыситыгъагъэп ык1и къысигъэлъэгъугъэп. Тхыгъэр нэужым къыс1эк1эхьэгъагъ, хьыкумэр к1о пэтзэ, ащ икомиссие хэт горэм къыситыгъагъ. 

А. К.: Адэ сыд ащ къеп1ол1эн плъэк1ыщтыр? 

Ц. Р.: Тхыгъэм зы1апэ к1эзыдзагъэхэр Емыж Нурбый, Т1эшъу Нихьад, Хьаткъо Самир, Ст1ашъу Сарват. Гухэк1 нахь мыш1эми, Емыжым фэшъхьафэу мыщ к1этхагъэхэри 1эк1ыб къэралыгъо - Сирием - къик1ыжьыгъэх, сэ сызхэтыри ахэмэ аш1ап1э. Ет1ани ахэмэ сэ сызэраумысыгъэмк1э яхази Адыгеим ихьыкумэ лъапсэ горэ и1эу ыштагъэп. Ахэр хьыкумэм земылъытэм, сисынк1э сиуахътэр зэрик1эгъэр, унэ зэрэсимы1эр, мазэ пэпчъ лэжьапк1э зэрэсимы1эр яушъхьагъоу, сырагъэк1ыжьыгъ. Ары шъхьае, адрэ Косэвэ къик1ыжьгъэхэмэ афэдэу, сэри зы унэ горэ къыситыгъагъ, банкым  сырыпсэунэу сфэхъун ахъщэ дэлъыгъ. Ащ емылъытыгъэу, хьыкумэм есхьыл1эгъэ тхылъ лъэпкъ 1офым хилъхьагъэп, хилъытагъэп ык1и. 

А. К.: Адэ хьыкумэ 1офыр сыдым нэжъугъэсыгъ джы? 

Ц. Р.: Зык1э, 1эпэк1эдзэ 200 к1этэу Урысыем ипрезидентэу Путиным  тхыгъэ фэдгъахьыгъ. Ят1онэрэмк1э, Москва Урысыем иапшъэрэ хьыкумэм сиадвокат 1оф деш1э. Ящэнэрэмк1э, Европэм ихьыкумэу Страсбург дэтым документхэу ищык1агъэхэр еухьазырых. Тежэ, тэгугъэ хабзэу щы1эм елъытыгъэу 1офыр зэш1ок1ынэу. 

А. К.: Опсэу. 

Ц. Р.: Мыщ фэдэ амал къызэрэсэшъутыгъэмк1э, шъори тхьашъуегъэпсэу. 

© 1999-2003